تبلیغات
WIMIFIRE - برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری

امروز:

برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری

برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری

تعاریف مختلفی از برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری ارائه شده ولی همگی آنها بر نكات مشتركی تأكید دارند.

برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری یعنی ساماندهی مكانی و فضایی فعالیتها و عملكردهای شهری بر اساس خواسته و نیازهای جامعه شهری (سعیدنیا 1378 ص 13 )

برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری به معنی الگوی توزیع فضایی یا جغرافیایی عملكردهای مختلف شهر می‌باشد عملكردهایی چون نواحی مسكونی، صنعتی. تجاری، خرده فروشی و فضاهای تخصیص داده شده برای استفاده‌های اداری، موسسات، نمادهای اجتماعی و گذران اوقات فراغت. (دركوش، 1364 ص45 )

برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری عملی است كه طی آن كه برای هر واحد زمین، كاربردی خاص تخصیص می دهند، هدف از این برنامه‌ریزی ایجاد برنامه‌ای است كه میزان رفاه اجتماعی را با توجه به محدودیت‌ها افزایش دهند.

برنامه‌ریزی كاربری اراضی علم تقسیم زمین و مكان برای كاربردها و مصارف مختلف زندگی می‌باشد. هدف اصلی و اساسی برنامه‌ریزی كاربری زمین استفاده بجا و مناسب و در نهایت آماده سازی زمین جهت مصارف مختلف شهری است، بنابراین در برنامه‌ریزی كاربری زمین بایستی زمین مورد نیاز جهت رسیدن به اهداف آینده برآورد گردد. در واقع برنامه‌ریزی كاربری زمین و مدیریت خردمندانه فضا به منظور بهینه سازی الگوی توسعه فعالیتهای انسان است.  

یكی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی شهری برنامه‌ریزی كاربری زمین است كه همراه با برنامه‌ریزی شبكه ارتباطی، فضای سبز و باز، تاسیسات و غیره استخوان‌بندی اصلی شهر و نحوه توسعه آتی آن را مشخص می‌كند. نحوه رویكرد و چگونگی برنامه‌ریزی كاربری اراضی نه تنها نقض اساسی در كیفیت و كارایی برنامه جامع شهری خواهد داشت، بلكه اساس نظام توزیع فعالیتها، خدمات و سهم سرانه‌ها را تعیین می‌كند بدیهی است موضوع اصلی در برنامه‌ریزی كاربری اراضی، نحوة تخصیص زمین به كاربریهای مختلف و هماهنگ كردن آنها با یكدیگر است كه به عنوان برآورد نیازهای فضایی تلقی می‌گردد. (مركز مطالعات برنامه‌ریزی شهری، 1383 ص 58)

 

اهداف برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری

اولین گام در هر برنامه‌ریزی تشخیص مقدماتی مسائل و مشكلات می‌باشد. پس از شناسایی مسائل و مشكلات تعیین اهداف و بر اساس فرصتها و تحدیدها مهمترین گام در برنامه‌ریزی است.(پور محمدی،1382 ص4)

در برنامه‌ریزی اراضی شهری اهداف به دو دسته تقسیم می‌شود:

الف) اهداف كلان

اهداف ایده‌آل و مطلوب بلند مدت كیفی و مهم هستند كه از ارزشها و آمال جامعه نشأت می‌گیرد. این اهداف امروزه بر دو پایه اصلی، یعنی ارزشهای توسعه پایدار و اعتلای كیفیت زندگی شهری استوار شده است. این اهداف بنا به ضرورت جامع‌نگری، به چهار عرصه اصلی زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی و كالبدی تقسیم می‌شود. (رضویان، 1381 ص 54)

 

اهداف كلان در برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری

ردیف

نوع اهداف

 موارد عمده

1

اهداف زیست محیطی

جلوگیری از تخریب زمین، حفظ پیوند بشر و طبیعت، توسعه منابع، حفظ منابع تاریخی و فرهنگی، گسترش فضای سبز، مكان‌یابی صنایع و خدمات مزاحم، ایمنی از سوانح و .....

2

اهداف اقتصادی

استفاده از بهینه از زمین، جلوگیری از سوداگری زمین، تعدیل حفظ مالكیت، استفاده از اضافه ارزش زمین در جهت منابع عمومی و ...

3

اهداف اجتماعی

كاهش نابرابری در استفاده از زمین، افزایش تسهیلات و خدمات عمومی، گسترش فضاهای جمعی، بهسازی بافت‌های قدیمی، زیباسازی محیط شهری، تقویت هویت محله، اعتلای كیفیت كاربری مسكونی و تفریحی ...

4

اهداف كالبدی- فضایی

توزیع متعادل كاربری، جلوگیری از تداخل كاربری‌های ناسازگار، حفظ تناسب در توسعه عمودی و افقی، تشویق تنوع و اختلاط كاربری‌ها، حفظ تناسب میان توده و فضا، تدوین معیارها و استانداردهای مناسب كاربری...

 

ب) اهداف خرد

این اهداف وسیله‌ای برای دستیابی به اهداف كلان و نقطه‌ای است برای دستیابی به آن كوششهای برنامه‌ریزی شكل می‌گیرد. اهداف خرد یا ویژه برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری عبارتند از:

1- كارایی: این اهداف از طریق تشخیص مناسبترین نوع استفاده از یك قطعه زمین كه بیشترین فایده را با كمترین هزینه بدست می‌دهد، حاصل می‌شود و بواسطه همین امر توسعه شهر بصورت منطقی و با در نظر گرفتن رفاه عمومی صورت می‌گیرد و سلامتی مردم نیز تضمین می‌شود و با مكان‌یابی منابع آلوده ساز در خارج از منطقه شهری از آثار آلودگیهای مختلف شهری و كانون‌های آلوده‌ساز جلوگیری می‌گردد.

2ـ برابری: هدف برنامه‌ریزی كاربری زمین از برابری این است كه كاربریهای صحیح و برنامه‌ریزی شده دسترسی تمام گروهها را به تسهیلات مورد نیاز و نیز توزیع منابع حاصل از آنجا را به طور برابر و متوازن برای گروه‌های مختلف جهت فراهم آورد.

3- پایداری: پایداری در كاربری اراضی به این معنی است كه از امكانات و توان بالقوه هر قطعه زمین چنان بهره‌گیری شود كه این توان نه تنها كاهش نیابد و از بین نرود بلكه بطور مداوم بر ظرفیت آن افزوده گردد.

4- رفاه عمومی: یكی از عوامل مهم و موثر در تعیین اهداف و برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری، ملاحظات رفاه عمومی است عوامل تعیین كننده رفاه عمومی عبارتند از:

الف) تندرستی ب) ایمنی ج) آسایش د) امنیت

در تأمین تندرستی جامعه به این نكات توجه می‌شود:

الف) در نظر گرفتن تسهیلات در برابر بیماریهای مسری و حفاظت مراكز بهداشتی.

ب) برخورداری از روشنایی مناسب و تابش خورشید و حفظ زیبایی متعادل

ح) حفاظت در برابر انواع آلودگی (آلودگی آب و هوا، صدا، و غیره ...)

د) ایجاد فرسایش برای زندگی خانوادگی

هدف سازگاری و امنیت نیز با جنبه‌های ادراكی محیط شهری یا با دلپذیر بودن محیط شهری برای كار و زندگی، اوقات فراغت و تلاش برای مخاطرات محیط طبیعی و محیط مصنوع در مكان گزینی فعالیتهای مختلف ارتباط دارد.

 

 

معیارهای مكان‌یابی در برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری

بدون تردید تعیین اصول دقیق مكان‌یابی فعالیتهای مختلف در شهر به دلیل ماهیت برای مسائل شهری بسیار دشوار است هدف اصلی از سلسله اقدامات برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری تأمین رفاه اجتماعی و اقتصادی شهروندان است. معیارهای مكان گزینی كه در راستای هدف فوق قرار می‌گیرد عبارتند از:

الف) سازگاری: یكی از اهداف اصلی برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری مكان‌یابی مناسب كاربریها و جداسازی كاربریهای ناسازگار از یك دیگر است. مثلاً سعی می‌شود كاربریهایی كه آلودگیهایی از قبیل دود، بو و صدا تولید می‌كند دور از مناطق مسكونی، فرهنگی و اجتماعی استقرار یابند در مقابل، فعالیتهای مكمل یكدیگرند در كنار یكدیگر مستقر می‌شوند. كاربریهای سرویس دهنده با ترتیب اولویتهای همجواری نیز مشخص می‌شوند. برای نمونه در ضوابط مربوط به كاربری مسكونی، سرویس دهنده، بی كالبد (فضای باز، گذران اوقات فراغت و كاربری تفریحی مثل پارك)، بهداشتی و درمانی، آموزشی و تجاری به ترتیب اولویت همجواری برخوردارند.

ب) آسایش: فاصله و زمان، عوامل مهمی در اندازه‌گیری میزان آسایش و راحتی انسانها به شمار می‌آیند،‌چرا كه بر اثر تأمین آنها سهولت دسترسی به خدمات شهری كه یكی از اهداف مهم برنامه‌ریزی شهری است میسر می‌شود.

ج) كارایی: یكی از عوامل اصلی تعیین كننده مكان كاربریها در شهر، الگوی قیمت زمین شهری است. به لحاظ اینكه هر كاربری از لحاظ اقتصادی و سرمایه‌گذاری تابعی از قیمت زمین و هزینه‌های متصور بر آن است كه بر اساس شیوه تحلیل هزینه و منفعت معین می‌شود. 

د) مطلوبیت: مطلوبیت و دلپذیری در برنامه‌ریزی كاربری اراضی شهری یعنی تلاش در جهت حفظ و نگهداری عوامل طبیعی به ایجاد فضاهای باز و دلپذیر، چگونگی شكل گرفتن راهها، ساختمان‌ها و فضای شهری.

هـ) سلامتی: اعمال ضوابط محیطی و بهداشتی مناسب برای كاهش آلودگی حاصل از كاربریهای مختلف و رعایت استانداردهای بهداشتی برای تأمین سلامتی محیط زیست انسان یكی از اهداف مكان‌یابی كاربریهاست.

و) استانداردهای ایمنی: هدف از این كار به طور كلی حافظت شهر در مقابل خطرهای احتمالی است. خطرهای بلایای طبیعی مانند سیل، زلزله، طوفان و آتشفشان و غیر طبیعی، مانند همجواری منطقه صنعتی با منطقه مسكونی كه با اصل سازگاری مورد اشاره مغایرت دارد و سایر مواردی كه به نحوی باعث تضعیف ضریب ایمنی و امنیت شهر می‌گردد.

 

معیارهای ارزیابی كاربریهای اراضی شهری

معیار در برنامه‌ریزی، ضابطه عمل یا قضاوت است. اصلی كه بر مبنای آن چیزی اندازه‌گیری می‌شود مسلماً بدون داشتن معیارهای اصولی و معین، ارزیابی طرحها و مقایسه آنها با یكدیگر ممكن نیست. مهمترین معیارهای ارزیابی كاربری اراضی دایر شهری عبارتند از:

ـ سلسله مراتب كاربریها از نظر سطح خدماتی و همپوشی آنها

ـ مطلوبیت الگوهای توزیع و كاربریها (مشابه و مكمل) و همپوشی آنها در سلح شهر

ـ الگوی زمانی (روزانه و دوره‌ای) كاربریها

ـ چگونگی تركیب كاربریهای متنوع در فضاهای شهری

ـ توازن توزیع انواع فعالیتها با حوزه پوشش مورد نیاز آنها در شهر

ـ تأثیر الگوی تركیب كاربریهای مختلف در میزان كارآیی

ـ تأثیر تداوم و همجواری فعالیتهای عناصر شهری

ـ سازگاری عملكردی كاربریها از نظر زمان، حجم، الگو و تداوم استفاده و آلودگیهای مختلف ناشی از نوع كاربری

ـ الگوی بهره‌گیری مردم بخشهای مختلف شهر از كاربریهای اصلی

ـ همگامی الگو و مراحل رشد تغییرات پدید آمده در شهر با امكانات خدماتی و فعالیتی شهر

ـ قابلیت پاسخگویی عملكردهای اصلی شهر به نیازهای همه اقشار اجتماعی و گروههای سنی

ـ الگوی تغییر مقیاس عملكردی فضاها (محله‌ای، ناحیه‌ای و شهری) در اثر رشد و پیشروی محدوده شهر

 

روشهای ارزیابی كاربری اراضی شهری

ارزیابی كاربریهای مختلف شهری اساساً به منظور اطمینان خاطر از استقرار منطقی آنها و رعایت تناسبات لازم به دو صورت كمی و كیفی صورت می‌گیرد.

الف) ارزیابی كمی: این ارزیابی بر اساس مقایسه سرانه‌های موجود كاربریها با استانداردهای مربوط یا از طریق بررسی نیازهای فعلی و آتی منطقه مورد مطالعه صورت می‌گیرد.

ب) ارزیابی كیفی: در این مرحله ویژگیهای كیفی معین شده و نسبت آنها به یكدیگر بر اساس مهار ماتریس ذیل بررسی می‌شود.

1) ماتریس سازگاری 2) ماتریس مطلوبیت 3) ماتریس ظرفیت 4) ماتریس وابستگی

 

تقسیمات كالبدی شهر

موضوع تقسیمات كالبدی شهر و چگونگی ابعاد و سلسله مراتب آن یكی از مباحث عمدة برنامه‌ریزی شهری است كه ارتباط مستقیم با نحوه كاربری زمین، توزیع فعالیتها و تعیین سرانه‌های شهری دارد. در واقع اساس توزیع و تخصیص كاربریها و تعیین استانداردها و سرانه‌های شهری بر پایه تقسیمات فضای كالبدی شهر استوار است. (سعیدنیا، 1383 ص 70)

كوچكترین عنصر كالبدی شهر واحد مسكونی است. كه از مجموع تعداد واحد مسكونی (200-90 واحد) كوچه یا مجتمع مسكونی تشكیل می‌شود. مجتمع‌های مسكونی (5-3 مجتمع) كوی یا واحد همسایگی را بوجود آورند. محله از ترتیب دو تا سه واحد همسایگی تشكیل می‌شود تقسیم كالبدی شهر از محله برزن است كه شامل دو محله است، دو برزن یك ناحیه شهری و هر چهار ناحیه یك منطقه را به وجود می‌آورد. (زیاری ،1381 ص 45)

 

طبقه‌بندی كاربریهای شهری

اراضی شهری به طور كلی به دو گروه عمده زمین‌های دایر و بایر تقسیم می‌شود. زمین‌های دایر، زمین‌هایی است كه به زیر ساخت و ساز رفته‌اند. اما زمینهای بایر یا خالی زمین‌هایی هستند كه استفاده خاصی از آنها نمی‌شود. (پورمحمدی،1382ص 32)

الف) طبقه‌بندی زمین‌های دایر

1- مسكونی: تراكم كم، تراكم متوسط، تراكم ویژه

2- تجاری: مراكز تجاری شهری (بازار، دفاتر خدمات عمده فروشی، بانكها و غیره) مراكز تجاری محلی و خرده فروشی و همچنین بازارهای غیر دائمی (بازار روز، هفتگی و غیره)

3- آموزشی: مهد كودك، كودكستان، دبستان، راهنمایی و دبیرستان، هنرستان، دانشگاه

4- فرهنگی: اماكن تاریخی و فرهنگی (موزه، كتابخانه، سالن اجتماعات و غیره)

5- مذهبی: مسجد، تكیه، امام‌زاده و اماكن مذهبی اقلیتها

6- خدمات جهانگردی و پذیرایی: مهمانسرا، مسافرخانه، اردوگاههای جهانگردی و همچنین رستوران، قهوه‌خانه و غیره

8- بهداشتی: حمام عمومی، آبریزگاه، رختشویخانه و غیره

9- ورزشی: تأسیسات ورزشی (استادیوم، سالن سرپوشیده و غیره) فضاهای باز ورزشی

10- اداری: مراكز اداری دولتی، نمادهای عمومی و مراكز اداری خصوصی

11- فضای سبز: فضای سبر عمومی (پاركها)، فضای تفریحی و بازی بچه‌ها، فضاهای سبز حفاظت شده، پارك‌های جنگلی، باغات و فضاهای سبز خصوصی و مزارع و اراضی كشاورزی

12- مناطق نظامی

13- صنعتی: مراكز صنایع سنگین، صنایع مزاحم (آلودگی‌زا) صنایع سبك و كارگاههای غیر مزاحم

14- تأسیسات و تجهیزات شهری (آب، برق، تلفن، فاضلاب و غیره) و همچنین تجهیزات شهری (آتش نشانی، مراكز جمع‌آوری و دفن زباله، كشتارگاهها، غسالخانه، گورستان و غیره).

15- حمل و نقل و انبارها: پایانه، فرودگاه، تاسیسات بندری، گمرك، ایستگاه راه آهن، سردخانه، انبار، سیلو، پاركینگهای عمومی و غیره

16- شبكه ارتباطی و دسترسی: كوچه. خیابان فرعی، خیابان اصلی، آزاد راه، بزرگراه، پارك وی

 

استانداردهای فضا و مقیاس عملكردی كاربریها

هر فعالیتی در شهر شعاع عملكردی خاصی دارد كه به آن آستانه فعالیتی نیز گفته می‌شود. طبق این ویژگی سطح متناسبی از كالبد یك شهر به آن فعالیت اختصاص می‌یابد. از آنجا كه این خصیصه بنا به خصوصیات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه مورد مطالعه از شهری به شهر دیگر متفاوت است. شاید آسانترین روش برآورد زمین مورد نیاز برای كاربریهای مختلف همان روش محاسبه نیاز واقعی شهر در زمان حال و تعمیم و تطبیق ارقام و كمیتهای بدست آمده با آینده باشد. بنابراین به منظور برخورد واقع‌بینانه در برنامه‌ریزی شناخت و مطابقت آنها ضرورت دارد

جواد امینی

 http://geographicalresearch.blogfa.com


نوشته شده در : جمعه 22 فروردین 1393  توسط : میلاد فیروزه.    نظرات() .

How we can increase our height?
دوشنبه 16 مرداد 1396 04:48 قبل از ظهر
You should take part in a contest for one of the finest websites on the net.
I'm going to recommend this website!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر